ulii alamri



Andungol toɓɓe hawtaaɗe ɗen e toɓɓe lurraaɗe ɓen hakkunde feddeeji ɗin ɗiɗi , ka'firungol maɓe oo'aaya :

  Sii'aaɓe nganduɗuɓe ɓen hino yi'a wondema , ko'faadaa e'ɓen wi'aaɓe ko'(أولي الأمر) en , tippunde e seedeeji wonɗi ka nder aaya on tigi , e aayeeje ngooɗe ka nder Al-Quraana ton e'ko hewti ne e'firo ko'kanko Nulaaɗo on tigi (صلی الله عليه وآله وسلم) e geyngol makko ngol , firi kon , ko'ɓen imaamuuɓe (12) dandaaɓe e kala ko'boni , ɓen tawɓe ɗoftangol ɗun ka'nder aaya ɗoo , hino fota e ɗoftangol Allaau on e Nulaaɗo makko on , Sii'aaɓe ɓen fii tabintingol ɗu'un ɗoo hiɓe gollitiri laawi ɗiɗi .

   1)tiimungol taskoo e nder aaya on : e nder oo'aaya ɗoo ɗoftangol Allaahu on e Nelaaɗo makko on hino waɗaa ko'farilla , ɗoftangol (men) Allaahu on , ɗu'un ko gollitirngol  ko'Al-Quraana on holli kon non , ɗoftangol (men) Nulaaɗo on صلی الله عليه وآله وسلم , ɗofatngolmo ka,o yottinta konko cippinaa e makko , e ka'o ɓanginta (o'fen'ñina) pecce pecce ñaawooje ɗen , e firungol makko aayeeje ɗen , e ɗoftangolmo ko'kanko woni hooreejo on (yeesoojo on) , laamiiɗo jamaa on , ñaawoowo hakkunde yimɓe ɓen , nden ɗoftaare ɗon non wanaa fannamaa hiɓe wuuri tun , gollitirngol Sunna Nelaaɗo Alla on , on Sunna fellitaaɗo o'danday , kanko Allaahu on  e nder oo'aaya ɗoo , ka'o yamiri fii ɗoftangolmo ɗon  himo daliri nii {أطيعوا} ɓayra ɗu'un ɗon feƴƴii ( yawtii) o'hikki yamiroore ɗoftangol ɓen wi'aaɓe ko (أولي الأمر) en , e ɗoftangol Nelaaɗo makko on , tawinon ɗu'un ɗon fow ko {أطيعوا} ɗoftee  ngooto on o'wi'iri , ko'e ɗu'un ɗoo waɗi sartiiji e batteeji ko Al-Quraana on hikkindiri fii ɗoftangol Nelaaɗo on , e ɗoftangol ɓen wi'aaɓe ko (أولي الأمر) en , tuma ɗaɓɓi teten fii on ɗoftangol (men) Nulaaɗo Alla on ka nder Al-Quraana en taway hino ton :

   A) ɗofangol (Men) Nulaaɗo Alla on , ɗu'un ko ɗoftangol Allaahu on tigi non , Al-Quraana on hino wi'i en : { من يطع الرسول فقد أطاع الله ...} suuratu-Annisaa'i /80 . wondema , kala ɗoftiiɗo Nelaaɗo on haray oo'tigi ɗoftike Allaahu on .

   B) hino tawaa e faaduyeeji nelengol Annabaaɓe ɓen ɗoftangolɓe , Al-Quraana on hino holla : { وما أرسلمنا من رسول إلا ليطاع بإذن الله ... } suuratu-Annisaa'i /64 . wondema , ( kanko Allaahu on ) o'nulaali Nelaaɗo woo e Nelaaɓe ɓen , si'wanaa yo'on (Nelaaɗo) ɗoftore  wano'Allaahu on dungori nonɗe .

ɗoftangol (men) Nulaaɗo on wanaa ko mari sarti e hattoonde ,  Al-Quraana on tuma kala o'yewti fii ɗoftangol Nulaaɗo on , haray ko'fii fow o'yewti , ko'ɗu'un waɗi si'Quraana on , wi'i nden ɗoftande kene yankoore tun , hara alaa ka ɓerde yonata , ko'mee hara ɓernde den hino jaɓi hino jebbilanii ñaawoore ko'Nulaaɗo on ñaawi kon , ɗu'un ɗon koko tawaa e sarti gomɗinangal , Al-Quraana on hino wi'i : { فلا وربک لا یؤمنون حتی يحکمونک فيما شجر بنيهم ثم لايجدوا في أنفسهم حرجا مما قضيت ويسلموا تسليما } suuratu-annisaa'i/aaya /65 . (Allaahu on ndaali ) mi'woondirii jooma maaɗa (yo'Muhammadu) ɓee yimɓe gomɗintaama , haa'tuma ɓe ari ɓe'waɗumaa ñaawoowo telemma ko'yanata hakkunde maɓe kon , hara kadi ɓe tawata ɓitteende ka'wonkiiji maɓe fii konko ñaawanɗaaɓe , ɓe jebbilanomaa jebbilaande .

Al-Quraana on kala ɗoftaare ko'hinaa ɗoftaare Alla e Nulaaɗo makko on hino waɗi sarti , wano e misal hino ka nder Al-Quraana ton fii ɗoftangol Neene e Baaba , kono ko'e hoore sarti hara hiɓe'noddunde (Neɗɗo on) e wootinɗingol Alla –Tawhiidi- haraɓe noddaalimo e sirku . suuratul-ankabuuti /aaya/8 . ko'ɗu'un waɗi si'Al-Quraana on wi'i gomɗinɓe ɓen koyoɓe ɗofto Allaahu on e Nulaaɗo makko on , hara wanaa landangol ko'fii honɗu'un , jebbilana'ngolɓe hino tawaa e gomɗinal Neɗɗo on . suuratu-nuuri /aaya /51 , gomɗinɓe ɓen hiɓe haɗaa selungol  nden ɗoftaare ɗon . suuratul-anfaali /aaya/20 , e suuratu-Muhammadu /aaya/33 . ko'e nden ɗoftaare ɗon welo welo mawngo woni , wano ndin (njonddi moƴƴiri) , suuratul-fathi/16 , ( naatungol ka'Aljanna) suuratu-annisaa'i/aaya/13 . (ngal malal mawnungal) , suuratul-ahjaabi /aaya /71 , (heɓoy ngol nden yurmeende Alla) suuratu-annuuri/aaya/56 . Al-Quraana on battane nden ɗoftaare ɗon o'yewtii e nokeeli heewuɗi (buy) .

Aaya on koko wini ɗaɓɓitunde fii on ɗoftangol (men) ɓen wi'aaɓe ko (أولي الأمر) en , nden ɗoftaare fotaynde e ko ɗoftotoɗen Nulaaɗo Alla on kon , ko tawi ko ɗoftaare timmunde  nde maraa sarti , ko'e telemma ɗu'un ɗon haray ko'mee ɗi'i piiji jantaaɗi ɗoo hino tawaa e'fii ko nuli Annabaaɓe ɓen kon  , gomɗinɓe ɓen haray hino haani reenaande  fii wataɓe selu nden ɗoftaare ɗon , haaɓe heɓa ɗin batteeji e barkiiji wonɗi e nder nden ɗoftaare Allaahu on e Nulaaɗo makko on , nden ɗoftaare ɗon waawata yaadunde si'wanaa ɓen reenaaɓe e kala boneeji e tuundiiji ɓen halfinaaɓe fiyakuuji meeɗen , si'wanaa hara en wi'u ɓen ɓe ( Allaahu on ) halfini fiyakuuji me'en ɗin wanaa reenaaɓe e faggi tangol e boneeji , sifa nden ɗoftaare ɗon waawata wonde si'wanaa ɗoftangol ɓen ɗonɗe , e'ko tawaa e sartiiji e batteeji on ɗofatangol (me'en) Allaahu on e Nulaaɗo makko on , ko'e ɓen reenaaɓe (ndandaaɓe) ɗon tun waawata wonde –si'wanaa ɗu'un haray koko waawata yaadunde e nden ɗoftaare ko'Allaahu on yaniri en yo'en ɗoftomo kanko Allaahu on  e'Nulaaɗo makko on kon- hino ton hadiiseeji heewuɗi  fiimu'un ; wano hadiise Sagalayni on himo yewti ɓangini fii mu'un moƴƴa , kotawi luttuɓe ɓen waawata taweede ɗon .

   Al-Quraana on hino hino jokki laawol mu'un ngol e nder aaya ngooɗe himo holla fii moƴƴintingol ɗen lure waɗayɗe e hakkunde jamaa julɓe ɓen , ɗu'un ɗoo kadi ko ngooto e seende tawdeko ɓen halfinaaɓe fiyakuuji me'en reenaaɓe e boneeji  woni ko wi'aaɗoo , Al-Quraana on himo wi'a : {...فإن تنازغتم في شيئ فردوه الی الله والرسول ان کنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر ذلک خير واحسن تأويلا * الم تر الی الذين يزعمون انهم آمنوا بماأنزل إليک وماأنزل من قبلک يريدون أن يتحاکموا إلی الطاغوت وقد أمروا أن يکفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا} suuratu-annisaa'i /60 . kanko Allaahu on o'daali wondema si'on pooɗondirii e huunde yiltiteende ka Allaahu on e ka Nulaaɗo makko on , si'tawii hara hiɗon gomɗini (hoolii jaɓi) kanko Allaahu on e ñalaande sakkitornde nden , ko'waɗu ngolmon ɗu'un ɗon woniko ɓurion moƴƴande e ko'ɓurion moƴƴande e andungol * a'tinaali (a'yiaali) yo Nulaaɗo Muhammadu ɓen wi'uɓe wondema koɓe gomɗinɓe (hoolii jaɓi) nden huunde jippinaande haa'e maaɗa (ko ɗun woni Al-Quraana on) e konko jippinanoo adomaaɗa hiɓe faalaa waɗunde ɗin Sanamuuji maaɗun ngun laamu beywngu ñaawa'noowoɓe e hoorele hiɓe yamiraa yeddungol ɗu'un , Saytaane hino faalaa majjindeɓe majjere woɗɗintinayde ɓe e ngoonga on . ɗu'un ko Al-Quraana wi'ata fii mu'un : {...فان تنازعتم ...} si'tawii on pooɗondirii e woɓe , hara koko feƴƴi landal e hakkunde jamaa on , wanaa ndey pooɗondiral e hawre hakkude julɓe ɓen e ɓen halfinaaɓe fiyakuuji maɓe ɗin (اولي الامر ) en , ɓayara ɗofatangol ɓen'ɗon koko fawii en , wanaa pooɗo ndirteeɓe maaɗun haɓi ndeteeɓe , Al-Quraana on hino feƴƴina fii'si tawii julɓe ɓen pooɗondirii hakkunde maɓe ton ko'onto ɓe yiltotoo , himo jonna sari'a wondema wat'on pooɗondir haa'lo;on doole mo'on'ɗen yaha , ko'ɗu'un waɗi si'o wi'i koyo en yilto ka Deftere Alla e ka Nulaaɗo makko on, ronkunde waɗunde ɗu;un ɗon hino adda naafingaaku . hinoton hadiiseeji puy holluɗi wondema ko ɓen imaamuuɓe sappoo'e ɗiɗo (12) , wano oo'hadiise mo Sahyku Kulaynii (jibinaaɗo -328- fergu ) fillaaɗo immorde e Juraara , immorde e Fadiili bun Yasaar , immorde e Bukayri bun Aayani , immorde e Muhammadu bun Muslim , immorde e Burayd bun Muaawiya e Abii-ljaaruud , ɓeeɗoo fow ko;e Imaamu Baagiri (A.S.M) woni koɓe eggi e;mu'un wondema Allaahu tedduɗo mawɗo on , yamiri Nulaaɗo makko on ( صلی الله عليه وآله وسلم) fii yo'julɓe ɓen wonan Sayyidinaa Aliyya (A.S.M) ɓe wona ɗoftiiɗomo –tuma kanko Nulaaɗo on o'feƴƴi- kanko Allaahu on o;jippini fii ɗu'un : {  إنما وليکم الله ورسوله والذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزکاة وهم راکعون} , kanko Allaahu on o;daali : ko'onon yo'julɓe –andee ndey ko;woni fewjoowo fii mon on ko'kanko Allaahu on e Nulaaɗo makko on e ɓen ñiiɓooɓe e;julde ɓen ittooɓe Sadaka hara hiɓe sujji . -firooɓe ɓen fow e fillotooɓe hadiiseeji ɗin holli wondema oo;aaya ko;fii kanko Sayyidnaa Aliyya woni;ko jippi hari hiɓe juulunde hiɓe ari haaka Rukuu;u torotooɗo ariɗon wi'i ko'hombo o;kkortalan ? ontuma kanko Sayyidinaa Aliyya (A.S.M) o;fonti Sookewo makko ngon o;okki on torotooɗo Hurundaare ko;o wattunookon , ontuma non aaya on jippii – ontuma kanko Allaahu on o;farli e me;ne ɗoftangol ɓen halfinaaɓe fiyakuuji meeɗen fewjooɓe fii;meeɗen , kono tawi jamaa on faamaali fii mu'un ontuma Allaahu on yamiri Nulaaɗo makko on yo'o firanɓe ko;woni nden ɗoftaare , wano o;firi raniɓe fii julde nden non , e fii jakka on non , e fii korka kan non , e fii hajju ngun non , ontuma kanko Nulaaɗon tigi o;huli o;ɓittii seeɗa fii wata jamaa on murtu ɓe yalta e diina kan ,maaɗun ɓe fennamo , o'yiltitii ka jooma makko , ontuma Allaahu on jippini e makko : {ياأيها الرسول بلغ ماأنزل اليک من ربک و إن لم تفعل فما بلغت رسالته، والله يعصمک من الناس ... } , kanko Allaahu on o;daali : ko'an;yo Nulaaɗo yotin konko jippii e maaɗa si'a waɗaali ɗun haray hino wa;i wasi;a yottinaali nulal maaɗa nagal , kanko Allaahu on o;dandete o'reenete bone yimɓe ɓen … ontuma o'feƴƴini wondema ko Sayyinaa Aliyya woni halfinaaɗo fiyakuuji julɓe ɓen , julɓe ɓen fow hino haani ɗoftaandemo , ɗun hawri ñaalade iwgol maɓe hajju sakkitoru ngun , ɓayra ɓe;hewtii ka wi'etee ɗon Khadiiri khum - ɓe nodditi julɓe ɓen fow mooɓii nukkun ngootu , ɓe nangi Jungo Sayyidinaa Aliyya ngon ɓe towni ɓe maaki min e hoore mo;on ko;hambo ɓurani on ? julɓe ɓen fow wi'i  ko;ann yo Nulaaɗo , ontuma kanko Nulaaɗo o;maaki : kala momi woni giɗo mu'un fewjoowo fii mu'un , haray ko;Alii woni giɗo makko on fewjoowo fii makko on , yo Allaahu on wonan on (neɗɗo) wonanɗo Alii , yo'Allaahu on añu on (neɗɗo) añuɗo Alii . ontuma kanko Nulaaɗo o'maaki yo;tawaaɓe ɗon ɓen yottin e ɓenɓe alaaɗon .

    ɓen wi'aaɓe hino halfinaa fiyakuuji me;en ko'ɓen imaamuuɓe sappoo;e ɗiɗo (12) jeyaaɓe e geyngol suudu Nulaaɗo on tun waawata wonde : arii ka deftere Kaafii e ka Tafsiiru iyaasii immorde e imaamu Baagiri (A.S.M) wondema kamɓe ko'nii ɓe firiri ɓen wi'aaɓe hino halfinaa fiyakuuji me'en ɗin : ko'menen woni ko wi'aa ɓen halfinaaɓe fiyakuuji julɓe ɓen haa;ñande ndarngal , hino fawiiɓe ɗofatangol men. Hadiise hay;e ngooto lundiiɗo ɗu'un ɗoo ala ka Sii;aaɓe ɓen , hinoton hadiiseeji buy immorde e Nulaaɗo e yimɓe ɓeyguure maɓe –nden ɓeyguure laaɓunde- fii ɓen imaamuuɓe (12) , wano Sayku Saduugu hino fillii imoorde e Jaabiri geɗal Abdullaahi Al-ansaarii wondema himo maaki : ɓayra kanko Allaahu tedduɗo mawɗo on o;jippnii e hoore Nulaaɗo makko on Muhammadu (صلی الله عليه وآله وسلم) : { يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله واطيعوا الرسول وأولي الأمر منکم ...} suuratu-annisaa;i /59 . kanko jaabiri o;maaki : ko;anyo Nulaaɗo Alla on , men andii Allaahu on e Nulaaɗo makko on , kono ko;homɓe woni ɓen wi;aaɓe ko (أولي الأمر) en , ɓen haanuɓe ɗofteede wano Nulaaɗo makko on haani ɗoftoreede non ?



back 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 next